W pytaniu wielokrotnego wyboru można opisać odsetek osób, które zaznaczyły odpowiedź, albo udział tej odpowiedzi we wszystkich zaznaczeniach. Te liczby mają różne znaczenie, mimo że pochodzą z tego samego pytania. Pokażemy je na jednym zestawie demonstracyjnych danych i przygotujemy dwa poprawne opisy.
Najpierw wybierz pytanie, na które ma odpowiadać procent
Wyobraź sobie zdanie „Nagrania wskazało 30%”. Nie wiadomo, czy chodzi o 30% uczestników, czy o 30% wszystkich zaznaczeń. W pierwszym przypadku poznajesz rozpowszechnienie wyboru w grupie. W drugim widzisz miejsce kategorii w zbiorze wskazań. Bez nazwania podstawy czytelnik może przypisać liczbie niewłaściwy sens.
Rozróżnienie dwóch podstaw opisuje polski poradnik Edyty Strzelczyk i Aldony Zawałkiewicz: liczebność kategorii można odnieść do liczby respondentów albo do sumy odpowiedzi w pytaniu wielokrotnego wyboru. Podstawę należy połączyć z tym, co ma mówić wynik. Strzelczyk i Zawałkiewicz, 2023, s. 24-25 (https://afb.sbp.pl/wp-content/uploads/2023/12/jak-przeprowadzi%C4%87-badania-satysfakcji.pdf).
Jeden demonstracyjny zbiór, dwa mianowniki
Przykład demonstracyjny. Dane wymyślono do ćwiczenia. Nie przedstawiają rzeczywistych preferencji studentów ani wyniku badań prowadzonych przez portal.
W przykładzie 20 uczestników zajęć odpowiedziało na pytanie „Z jakich materiałów korzystałeś podczas przygotowania projektu?”. Można było zaznaczyć dowolną liczbę odpowiedzi. Każdy wskazał co najmniej jedną. Zliczono: nagrania - 12, instrukcje PDF - 9, notatki własne - 6, konsultacje - 3. Łącznie uzyskano 30 zaznaczeń.
Dwie podstawy procentowania tych samych danych demonstracyjnych
- Materiał
- Nagrania
- Liczba osób zaznaczających
- 12
- Odsetek 20 osób
- 60,0%
- Udział w 30 zaznaczeniach
- 40,0%
- Materiał
- Instrukcje PDF
- Liczba osób zaznaczających
- 9
- Odsetek 20 osób
- 45,0%
- Udział w 30 zaznaczeniach
- 30,0%
- Materiał
- Notatki własne
- Liczba osób zaznaczających
- 6
- Odsetek 20 osób
- 30,0%
- Udział w 30 zaznaczeniach
- 20,0%
- Materiał
- Konsultacje
- Liczba osób zaznaczających
- 3
- Odsetek 20 osób
- 15,0%
- Udział w 30 zaznaczeniach
- 10,0%
- Materiał
- Suma wskazań
- Suma zaznaczeń
- 30
- Suma odsetków względem 20 osób
- 150,0%
- Suma udziałów w 30 zaznaczeniach
- 100,0%
Jedna osoba mogła wskazać kilka materiałów. Liczba 30 w karcie „Suma wskazań” oznacza zaznaczenia, a nie 30 różnych uczestników. W grupie było 20 osób.
Odsetek osób wybierających nagrania obliczasz jako 12 podzielone przez 20 i pomnożone przez 100. Otrzymujesz 60,0%. Udział nagrań we wszystkich zaznaczeniach obliczasz jako 12 podzielone przez 30 i pomnożone przez 100. Otrzymujesz 40,0%. Arytmetyka jest prosta; najważniejsze jest przypisanie właściwego znaczenia.
Dlaczego suma odsetków osób wynosi 150%
W naszym przykładzie każda z czterech kategorii jest liczona względem tych samych 20 osób. Ponieważ uczestnicy mogli wskazywać kilka materiałów, kategorie nakładają się. Suma 60,0%, 45,0%, 30,0% i 15,0% wynosi 150,0%. Nie świadczy to o błędzie w obliczeniu.
Nie przeliczaj tych wartości automatycznie tak, aby suma wynosiła 100%. Zmieniłbyś podstawę i pytanie, na które odpowiada prezentacja. Możesz przedstawić udziały w zaznaczeniach, jeśli tego potrzebujesz, ale wtedy nazwij kolumnę inaczej i użyj właściwego mianownika. Samo polecenie w programie „pokaż procenty” nie rozstrzyga, jaki wariant jest odpowiedni.
Przy pytaniu wielokrotnego wyboru przydatna jest krótka uwaga pod tabelą: „Można było zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź. Odsetki obliczono względem 20 osób, które odpowiedziały na pytanie, dlatego ich suma przekracza 100%”. Nie trzeba ukrywać takiego wyjaśnienia w metodologii odległej od tabeli.
Dwa poprawne akapity o tym samym materiale
Opis odsetka osób: „Nagrania wskazało 12 z 20 uczestników, czyli 60,0%. Instrukcje PDF zaznaczyło 9 osób (45,0%), notatki własne 6 (30,0%), a konsultacje 3 (15,0%). Pytanie umożliwiało wybór kilku odpowiedzi, dlatego przedstawione odsetki nie sumują się do 100%”. Ten akapit odpowiada na pytanie, jak wielu uczestników deklarowało korzystanie z danego materiału.
Opis struktury wskazań: „W pytaniu uzyskano 30 zaznaczeń. Nagrania stanowiły 12 z nich, czyli 40,0%. Instrukcje PDF odpowiadały za 30,0%, notatki własne za 20,0%, a konsultacje za 10,0% zaznaczeń”. Ten akapit opisuje podział zbioru odpowiedzi. Nie należy skracać go do stwierdzenia, że z nagrań korzystało 40,0% uczestników.
Nie musisz publikować obu wersji. Wybierz tę, która odpowiada celowi prezentacji, i stosuj ją konsekwentnie. Jeżeli pokazujesz obie, wyraźnie oddziel odsetek osób od udziału w zaznaczeniach i objaśnij podstawy. Zestawienie czterech wartości bez nagłówków zmusi czytelnika do zgadywania.
Co zmieniają braki odpowiedzi
Rozważ wariant ćwiczenia: w zbiorze są 22 ankiety, ale dwie osoby pozostawiły całe pytanie puste. Wśród 20 odpowiadających nadal uzyskano 30 zaznaczeń, w tym 12 nagrań. Wynik 60,0% pozostaje prawidłowy dla osób odpowiadających. W odniesieniu do wszystkich 22 ankiet 12 wskazań daje około 54,5%. To kolejna możliwa podstawa, którą trzeba nazwać.
Puste pytanie nie jest automatycznie stwierdzeniem „nie korzystałem z żadnego materiału”. Taki sens ma jawna odpowiedź o odpowiednim brzmieniu, jeśli rzeczywiście była w kwestionariuszu. Nie dopisuj zerowej kategorii na podstawie samego braku. Sprawdź również, czy pytanie było warunkowe: uczestnik mógł prawidłowo ominąć je zgodnie z instrukcją.
Przed redakcją zapisz więc trzy liczby osobno: liczba wszystkich ankiet, liczba osób odpowiadających na to pytanie oraz suma zaznaczeń. Przy konsultacji lub wycenie taki prosty zapis często lepiej wyjaśnia problem niż sam zrzut ekranu z wykresem.
Czego nie odczytasz z samych sum kategorii
Ze zestawienia dowiadujesz się, ile osób zaznaczyło każdy materiał. Nie wiesz, jakie dokładnie kombinacje wystąpiły. Dwanaście wskazań nagrań i dziewięć instrukcji PDF nie mówi, ilu uczestników korzystało jednocześnie z obu. Aby opisać współwystępowanie, potrzebujesz danych przypisanych do poszczególnych osób i właściwego zestawienia.
Nie możesz też stwierdzić, który materiał był najważniejszy dla uczestnika. Pytanie w przykładzie dotyczyło korzystania, nie kolejności ważności. Najwięcej wskazań oznacza najczęściej zaznaczaną kategorię w tej grupie. Nie oznacza automatycznie największej skuteczności, najlepszej jakości ani pierwszego wyboru.
Jak sprawdzić gotową prezentację
Przeczytaj sam tytuł tabeli i zdanie zawierające procent. Czy w obu pojawia się ta sama podstawa? Następnie wybierz jedną kategorię i oblicz wynik ręcznie. Sprawdź, czy sumę nazwano liczbą wskazań, czy liczba ankiet i liczba odpowiadających nie zostały zamienione oraz czy wyjaśniono możliwość wielu wyborów.
Podstawę procentów warto podać zarówno w tabeli, jak i w tekście. Prześledź przykład tabeli z różnymi liczebnościami grup, a potem zobacz, jak zamienić rozkład odpowiedzi w sprawdzalny akapit.
Literatura wykorzystana w poradniku
Edyta Strzelczyk, Aldona Zawałkiewicz, współpraca Jolanta Sobielga (2023), Jak przeprowadzić badania satysfakcji użytkowników biblioteki? Poradnik dla bibliotekarzy, wydanie 3 zaktualizowane, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, s. 24-25. Pełny polski tekst wydawcy (https://afb.sbp.pl/wp-content/uploads/2023/12/jak-przeprowadzi%C4%87-badania-satysfakcji.pdf). Zestaw materiałów projektowych, wszystkie liczby i oba przykładowe akapity opracowano niezależnie na potrzeby tego poradnika.



